Włoskie oznaczenia tempa i ich BPM

W nutach stoi „Allegro", a nie „132 BPM". To celowe, bo oznaczenie tempa opisuje charakter tak samo jak szybkość, ale przy pierwszym podejściu do utworu zostawia konkretne pytanie. Słownik terminów muzycznych na nie odpowiada: piętnaście włoskich określeń tempa, każde z zakresem BPM, w którym zwykle się mieści, i 146 kolejnych terminów na wszystko, co stoi obok nich w nutach.

Wpisz całe oznaczenie, nie jedno słowo

Rzadko kiedy nad pięciolinią stoi jedno słowo. Częściej „Allegro ma non troppo" albo „Andante con moto": tempo, określenie pomocnicze i charakter naraz. Wklej całość do wyszukiwarki, a słownik przeczyta ją słowo po słowie. Pod każdym terminem pojawi się jego znaczenie, nawet pod drobnymi łącznikami w rodzaju ma (ale) i non (nie). Niżej są pasujące karty, podzielone na osiem kategorii: Tempo, Zmiany tempa, Dynamika, Wyraz, Artykulacja i ozdobniki, Technika gry, Określenia pomocnicze oraz Forma i powtórzenia.

Piętnaście oznaczeń tempa na jednej osi BPM

Grave to 20 do 40 BPM, Largo 40 do 60, Lento 45 do 60, Larghetto 60 do 66, Adagio 66 do 76, Adagietto 70 do 80, Andante 76 do 108, Andantino 80 do 108, Moderato 108 do 120, Allegretto 112 do 120, Allegro 120 do 168, Vivace 168 do 176, Vivacissimo 172 do 176, Presto 168 do 200, a Prestissimo zaczyna się od 200 i nie ma górnej granicy. Drabinka tempa na stronie rysuje je wszystkie jako paski na wspólnej osi, więc widać, gdzie na siebie zachodzą. Adagietto wchodzi między Adagio a Andante, a Vivace, Vivacissimo i Presto spotykają się w okolicy 170. To nie błąd w tabeli. Wolne Allegro i żwawe Vivace mogą wypaść na tej samej liczbie, a różnica leży w sposobie grania.

Kolor idzie za szybkością, od niebieskiego przy Grave do czerwonego przy Prestissimo, a chipy BPM na kartach słownika używają tej samej skali. Na każdym pasku kropka bije w środku zakresu. Przycisk odtwarzania pozwala usłyszeć dane tempo jako klik, a ikona obok otwiera metronom ustawiony już na to BPM. Środek zakresu traktuj jako punkt wyjścia, a resztę dostrój ze słuchu.

Słowa, które zmieniają tempo, zamiast je ustalać

Osiemnaście terminów ma osobną kategorię, bo opisują zmianę, a nie prędkość. Accelerando i stringendo przyspieszają (stringendo z narastającym napięciem), ritardando i rallentando stopniowo zwalniają, ritenuto zwalnia od razu, a allargando poszerza i zwykle dodaje głośności. Più mosso i meno mosso to szybciej i wolniej niż przed chwilą. A tempo wraca do tempa sprzed ostatniej zmiany, Tempo primo do tempa z początku. Rubato, ad libitum i a piacere zostawiają decyzję o czasie tobie. Na stronie są pogrupowane według kierunku pod kolorowymi nagłówkami (Szybciej, Wolniej, Powrót do tempa i Swobodnie), a każda karta ma pasek w kolorze swojej grupy, więc rit. od accel. odróżnisz, zanim przeczytasz znaczenie.

Reszta tego, co stoi obok oznaczenia tempa

Dynamika też ma swoją drabinkę: osiem poziomów od pianississimo do fortississimo w tej samej skali od niebieskiego do czerwonego, a każdy po dotknięciu gra ten sam dźwięk z daną głośnością. Określenia wyrazu mówią, jak grać (cantabile, dolce, grazioso, maestoso i wiele innych), artykulacja dotyczy kształtu pojedynczych dźwięków, a znaki formy, takie jak Da capo, Dal segno, Fine i Coda, mówią, dokąd iść dalej. Na dole strony jest quiz: jeden termin, cztery znaczenia, z całego słownika albo z wybranej kategorii. Przydaje się wieczorem przed egzaminem z teorii.

Nie trzeba tego wszystkiego zapamiętywać naraz. Wyszukaj oznaczenie z nut, które masz przed sobą, a słownik terminów muzycznych będzie czekał, gdy kolejne nuty znów podadzą słowo zamiast liczby.

Zdjęcie na okładce: metronom mechaniczny Nikko, fot. Vincent Quach (Invincible), CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons, przycięte i przeskalowane.